W Cieszynie odbyły się XXXVI Miscellanea Przewodnickie. Prelegenci przedstawili militarne wątki historii regionu

CIESZYN / W sobotę 15 listopada w Cieszyńskim Ośrodku Kultury „Dom Narodowy” odbyły się XXXVI Miscellanea Przewodnickie, organizowane przez Koło Przewodników Beskidzkich i Terenowych przy Oddziale PTTK „Beskid Śląski” w Cieszynie. Tegoroczna sesja popularnonaukowa poświęcona była militarnej historii Śląska Cieszyńskiego i obejmowała trzy wykłady oraz spacer „Śladami Niepodległości”.

Otwarcie i powitanie

Spotkanie otworzył Bogusław Bujok, prezes Koła Przewodników Beskidzkich i Terenowych „Cieszyn” przy Oddziale Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego „Beskid Sląski” w Cieszynie. Podkreślił popularnonaukowy charakter Miscellaneów. Przywitał gości i przedstawił program dnia: dwa wykłady w Domu Narodowym, następnie spacer do Domu Żołnierza i trzeci referat w tym obiekcie.

Na 36. edycję Miscellaneów Przewodnickich przyjechało 72 uczestników – nie tylko członkowie kół przewodnickich z Cieszyna i Wisły, ale także przewodnicy z różnych stron województwa śląskiego. A że sesja popularnonaukowa ma charakter otwarty, wśród słuchaczy nie zabrakło również osób spoza środowiska PTTK – wszystkich, których po prostu zainteresował temat.

System umocnień na Przełęczy Jabłonkowskiej – referat Martina Krůla

Jako pierwszy wystąpił Martin Krůl, historyk Muzeum Těšínska w Czeskim Cieszynie, specjalizujący się w dziejach Śląska Cieszyńskiego i historii wojskowości. W swoich badaniach koncentruje się na wczesnonowożytnych fortyfikacjach polowych budowanych na granicy Śląska, Węgier i Polski oraz na problematyce niemieckich obozów na Śląsku Cieszyńskim w czasie II wojny światowej.

Jest autorem licznych publikacji, w tym książki „Porta Silesiae. Jablunkovské šance – raně novověký fortifikační systém na pomezí Slezska, Uher a Polska”, opartej na jego pracy doktorskiej. Słuchaczom Miscellaneów przybliżył właśnie temat systemu umocnień na Przełęczy Jabłonkowskiej.

Prelegent przedstawił dzieje systemu umocnień na Przełęczy Jabłonkowskiej będącego jednym z najważniejszych punktów granicznych dawnych ziem śląskich. Omówił położenie systemu szańców w północno-zachodniej części Karpat, na obszarze dzisiejszych Czech, Słowacji i Polski. Przypomniał, że w przeszłości był to teren stanowiący strategiczną granicę komunikacyjną i handlową.

Krůl omówił rozwój obrony od XVI wieku, kiedy po klęsce Węgier pod Mohaczem i zagrożeniu ekspansją turecką sejmik śląski zaczął nakazywać blokowanie przełęczy zasiekami z tysięcy ściętych drzew. Pierwsze wzmianki o stałych umocnieniach pojawiają się w 1578 roku, kiedy przedstawiciele stanów śląskich polecili wybudować dzieło obronne za Jabłonkowem i obsadzić je garnizonem. To najstarsza informacja pozwalająca wiązać późniejszy Stary Szaniec z XVI-wiecznymi działaniami obronnymi.

Wojna trzydziestoletnia

Następnie przybliżył okres wojny trzydziestoletniej i związane z nim intensywne prace umocnieniowe. Z tego czasu pochodzą pierwsze dokładniejsze dane o ogromnych ilościach drewna zużywanego na budowę wałów i zasieków oraz informacje o funkcjonowaniu trzech kluczowych punktów obrony: Wielkiego Szańca, Starego Szańca i Małego Szańca w Czernem. W tamtym czasie załogę szańca stanowili również tzw. wybrańcy rekrutowani spośród miejscowej ludności i pełniący służbę pomocniczą.

W XVII stuleciu obrona rozwijała się nadal, m.in. w związku z zagrożeniem ze strony powstań węgierskich Rakoczego i działaniami wojsk szwedzkich. Prelegent pokazał najstarsze znane mapy graniczne oraz plany Wielkiego Szańca, sporządzane przez cesarskich inżynierów, które dokumentują kolejne przebudowy i projekty modernizacji, również te niezrealizowane. Do dziś zachowały się ślady redut, wałów, fragmentów fos oraz systemu małych umocnień łączących główne dzieła obronne.

Szańce jako miejsce kwarantanny

W XIX wieku szańce stopniowo traciły znaczenie militarne i zostały przekazane pod administrację cywilną komory cieszyńskiej. W 1831 roku, podczas epidemii cholery, Wielki Szaniec pełnił funkcję miejsca kwarantanny dla podróżnych wchodzących na teren Śląska, co potwierdzają zachowane dokumenty opisujące stan zabudowań i warunki życia załogi.

W końcowej części referatu prelegent omówił zachowane do dziś obiekty: pozostałości Wielkiego Szańca, Starego Szańca, Małego Szańca w Czernym oraz liczne mniejsze reduty w rejonie Bukowca (Bukowiec Susz, Kempa, Gródek i Działek). Pokazał również, jak współczesne badania terenowe i analizy pozwalają odtworzyć dawny system sygnalizacji i wzajemnej widoczności pomiędzy poszczególnymi punktami obrony.

Na zakończenie Krůl odniósł się do prowadzonych od kilku lat prac konserwatorskich, obejmujących odkrzaczanie, uzupełnianie murów i oczyszczanie fos pod nadzorem konserwatorów. Podkreślił, że Wielki Szaniec stał się dziś miejscem turystycznym i rekonstrukcyjnym, gdzie odbywają się wydarzenia historyczne organizowane przez grupy rekonstrukcyjne z Czech i Polski.

Sama fortyfikacja to teren otwarty, który zwiedzać można cały rok. W pobliżu, nie naruszając zabytku, działa wkomponowane architektonicznie w krajobraz Centrum Zwiedzania.

Garnizon wojskowy w Cieszynie – referat Stefana Króla

Drugim prelegentem był Stefan Król, historyk, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, pracownik Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Cieszynie. Jest członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego i Macierzy Ziemi Cieszyńskiej oraz prezesem Cieszyńskiego Klubu Hobbystów. Ma w dorobku m.in. słownik „Kawalerowie Virtuti Militari związani ze Śląskiem Cieszyńskim”, wydany w serii „Śląsk Cieszyński na przestrzeni wieków”, oraz inne publikacje poświęcone historii regionu.

Stefan Król w swoim referacie przedstawił dzieje cieszyńskiego garnizonu od czasów monarchii habsburskiej po XX wiek, pokazując kolejne etapy rozwoju wojska w mieście oraz przemiany samych koszar.

Przypomniał, że pierwsze koszary w Cieszynie powstały w XVIII wieku, a duży kompleks z końca wieku XVIII stanął na dzisiejszym placu Teatralnym, w miejscu dawnego kościoła parafialnego. Mówił też o dawnym lazarecie wojskowym przy dzisiejszej ul. Limanowskiego oraz o tym, że cmentarz przy kościele Świętej Trójcy powstał jako cmentarz epidemiczny.

Prawie 2 tys. żołnierzy w 22 budynkach

Szczegółowo omówił budowę nowoczesnych koszar z lat 1890–1896, w których na początku XX wieku stacjonowało prawie 2000 żołnierzy w 22 budynkach. Koszary stały się bazą m.in. 100 pułku piechoty oraz 31 pułku obrony krajowej. Prelegent zwrócił też uwagę na wieloetniczny skład tych jednostek i złożoną strukturę armii austro-węgierskiej.

Król przypomniał najważniejsze epizody bojowe cieszyńskich jednostek w czasie I wojny światowej, w tym udział 100 pułku w bitwie pod Gorlicami oraz późniejsze walki na froncie włoskim, a także fakt, że od 1914 roku w Cieszynie mieścił się główny sztab armii austro-węgierskiej i że w mieście wizytowali również cesarze Franciszek Józef i Karol I.

Opisał przejęcie garnizonu przez polskich oficerów w nocy z 31 października na 1 listopada 1918 roku, formowanie pułku piechoty Ziemi Cieszyńskiej (późniejszego 10 pułku piechoty) i jego udział w 1919 roku w walkach w Małopolsce Wschodniej. W dalszej części przeszedł do okresu międzywojennego. Mówił o stacjonującym w Cieszynie 4 Pułku Strzelców Podhalańskich, funkcjonowaniu szkół podchorążych i powiązanych jednostek dywizyjnych oraz o powojennych losach koszar.

Prelekcję skończył na współczesnej obecności 133 Cieszyńskiego Batalionu Lekkiej Piechoty i tablicach upamiętniających żołnierzy różnych formacji związanych z miastem.

Spacer „Śladami Niepodległości” i Dom Żołnierza

Po dwóch prelekcjach w Domu Narodowym prezes Koła Przewodników Bogusław Bujok poprowadził uczestników na spacer „Śladami Niepodległości”. Trasa wiodła do dawnego Domu Żołnierza 4 Pułku Strzelców Podhalańskich, obecnie Schroniska Młodzieżowego przy ul. Błogockiej.

Po drodze uczestnicy Miscellaneów zobaczyli niektóre miejsca, o których usłyszeli w referacie Stefana Króla, takie jak budynek obecnego Liceum Ogólnokształcącego im. Osuchowskiego, o którym Król mówił w kontekście siedziby sztabu armii austro-węgierskiej.

Historia Domu Żołnierza w 90. rocznicę powstania – referat Przemysława Żebroka

Ostatni referat odbył się już w Domu Żołnierza. Wygłosił go Przemysław Żebrok – doktor nauk humanistycznych, nauczyciel, wykładowca, wieloletni dyrektor placówek oświatowych, absolwent Uniwersytetu Śląskiego, Warszawskiego, Jagiellońskiego, Wyższej Szkoły Biznesu i Uniwersytetu Papieża Jana Pawła II. Jest uczestnikiem konferencji naukowych w kraju i za granicą, autorem i współredaktorem publikacji naukowych oraz działaczem społecznym.

Jego wystąpienie „Dom Żołnierza 4 Pułku Strzelców Podhalańskich w 90. rocznicę powstania” zamknęło tegoroczną sesję poświęconą militarnej historii Śląska Cieszyńskiego. Żebrok przedstawił historię budynku od czasu jego wzniesienia w latach 30. XX wieku po współczesność. Omówił inicjatywę budowy domu żołnierza przez dowódcę 4 Pułku Strzelców Podhalańskich i władze miasta, udział mieszkańców Cieszyna, modernistyczny projekt Alfreda Widermana oraz dawne funkcje obiektu jako wojskowego domu kultury z salą teatralno-kinową, gospodą, biblioteką i hotelem żołnierskim.

Następnie przeszedł do powojennych losów budynku od przeznaczenia go na zakłady przemysłu terenowego, przez bar i kino „Zacisze”, po Młodzieżowy Dom Sportu i Kultury oraz późniejsze przejęcie obiektu przez Szkolne Schronisko Młodzieżowe.

Na zakończenie zaprezentował obecną działalność mieszczącego się w budynku dawnego Domu Żołnierza Szkolnego Schroniska Młodzieżowego jako miejskiej jednostki z bazą noclegową, zapleczem sportowo-rekreacyjnym i miejscem ewentualnej ewakuacji ludności, ilustrując opowieść zdjęciami archiwalnymi i wpisami z prowadzonych od 1995 roku kronik.

Prelekcji Przemysława Żebroka, który jest także przewodnikiem beskidzkim, można w całości wysłuchać tutaj: