E-mail: info@zwrot.cz

    Przed stu laty, 17 grudnia 1921 roku, zmarła Gabriela Zapolska – dramatopisarka znana przede wszystkim jako autorka Moralności pani Dulskiej (1906). Pomimo że Zapolska nie znalazła się na oficjalnej liście patronów 2021 roku uchwalonej przez Parlament RP, to właśnie jej najsłynniejszy dramat był lekturą dziesiątej edycji Narodowego Czytania w Polsce.

    Moralność pani Dulskiej to oczywiście niejedyny utwór tej wszechstronnie utalentowanej artystki, która nie tylko pisała sztuki, ale także w nich występowała. Zapolska jest jedną z najbarwniejszych postaci polskiej literatury dzięki odwadze w podejmowaniu trudnych tematów w prozie i w dramacie oraz dzięki niekonwencjonalnym wyborom w życiu osobistym.

    Maria Korwin-Piotrowska – bo tak naprawdę nazywała się Zapolska – urodziła się 30 marca 1857 roku w Podhajcach na Wołyniu. Kształciła się w domu, podobnie jak większość ówczesnych kobiet pochodzących z ziemiańskich rodzin. Przez krótki czas uczyła się we lwowskich szkołach dla dziewcząt.

    Gabriela Zapolska, ok. 1885 / Domena publiczna

    Za namową rodziców, w wieku 19 lat, wyszła za mąż za Konstantego Śnieżko-Błockiego, oficera rosyjskich wojsk. Kiedy kilka lat później związała się z innym mężczyzną i zaszła z nim w ciążę, zdecydowała się porzucić męża oraz rodzinę i  spróbować swoich sił w zawodzie… aktorki (o czym zresztą od dawna marzyła). Warsztat artystyczny doskonaliła na deskach teatrów warszawskich, krakowskich, lwowskich oraz paryskich. Występowała pod pseudonimem Gabriela Zapolska. Pod tym nazwiskiem publikowała także swoje teksty literackie.

    Jako aktorka nie odniosła ona wielkiego sukcesu – prawdopodobnie wpłynęły na to takie cechy jej charakteru, jak impulsywność czy konfliktowość. Jednakże doświadczenie, które Zapolska zdobyła w teatrze, wykorzystała jako autorka w pracy publicystycznej oraz dramatopisarskiej. Do jej najlepszych sztuk, oprócz Moralności pani Dulskiej, należą m.in.: Małka Szwarcenkopf (1897), Ich czworo (1907), Panna Maliczewska (1910).

    Julian Fałat, Portret Gabrieli Zapolskiej,1898 / Domena publiczna

    To właśnie dramaty Zapolskiej cieszą się dużą popularnością po dziś dzień. Przetłumaczone na kilkanaście języków, np. czeski, słowacki, rosyjski, ukraiński, niemiecki, często gościły w repertuarach europejskich teatrów. Ważną część literackiego dorobku Zapolskiej stanowią opowiadania, np. Małaszka (1883), a zwłaszcza powieści, m.in.: Kaśka Kariatyda, Przedpiekle (1889), O czym się nie mówi (1909), O czym się nawet myśleć nie chce (1914).

    W swojej twórczości Zapolska prezentuje problemy najsłabszych i najbiedniejszych członków społeczeństwa, zwłaszcza kobiet. Jej bohaterki – służące, prostytutki (dzisiaj powiedzielibyśmy: pracownice seksualne), ale i młode mężatki – zmagają się z biedą oraz z konsekwencjami niedostatecznej edukacji czy to zawodowej czy… seksualnej. Ich losy komplikują niechciane ciąże, choroby przenoszone drogą płciową, przemoc seksualna łącznie z gwałtem.

    Dzieje tych bohaterek Zapolska często konfrontuje z historiami zamożnych przedstawicielek mieszczaństwa – kobietami obłudnymi, chciwymi, interesownymi. Korzystanie z poetyki naturalizmu, konsekwencja w pokazywaniu problemów związanych z życiem intymnym kobiet (ale i mężczyzn), demaskowanie zakłamania (szczytowym osiągnięciem jest tutaj Moralność pani Dulskiej) spowodowało, że Zapolska była chyba najbardziej atakowaną pisarką przełomu XIX i XX wieku.

    Afisz teatralny Moralności pani Dulskiej, Teatr Miejski w Krakowie – prapremiera 15.12.1906 / Domena publiczna

    Halina Floryńska-Lolewicz, autorka artykułu poświęconego dramatopisarce na portalu Culture.pl pisze: „Poczynając od debiutu, każdy utwór Zapolskiej prowokował gwałtowne ataki krytyki konserwatywnej: oskarżano ją o niemoralność, eksponowanie problemów ciała, epatowanie brudem życia i poruszanie tematów tabu. A jej dramaty od stu lat nie schodzą z desek scenicznych, zarówno dzięki znakomitej, zwartej konstrukcji i doskonałym rolom, jak i dzięki pewnej ponadczasowości przesłania: filisterstwo wszak nie jest produktem tylko danej epoki i grupy społecznej, lecz stanem ducha”.

    Być może te kontrowersje spowodowały, że życie i dzieło Zapolskiej cieszą się niesłabnącym zainteresowaniem badaczy i badaczek. Więcej – nawet analizy i interpretacje dorobku literackiego oraz publicystycznego autorki Moralności pani Dulskiej budzą nie mniejsze emocje w środowisku specjalistów niż sama pisarka i jej twórczość. Wystarczy przywołać książkę Krystyny Kłosińskiej z 1999 roku pt. Ciało,  pożądanie, ubranie. O wczesnych powieściach Gabrieli Zapolskiej czy pracę Anny Janickiej pt. Sprawa Zapolskiej. Skandale i polemiki (2013).

    Grób Gabrieli Zapolskiej na Cmentarzu Łyczakowskim, Lwów, 2002 / Ze zbiorów autorki

    O tych dyskusjach i sporach napiszę w rozszerzonej wersji artykułu, który przygotowuję dla drukowanego wydania „Zwrotu”.

    Aleksandra E. Banot

    Tagi:

      Komentarze


      Czytaj również


      Klub Propozycji: Jak działało Miejscowe Koło PZKO w latach 70. i 80. ub. wieku?
      czerwiec252022

      Klub Propozycji: Jak działało Miejscowe Koło PZKO w latach 70. i 80. ub. wieku?

      Znów spotkali się na Moście Przyjaźni. Dziś rozpoczęło się Święto Trzech Braci [zdjęcia, program]
      czerwiec242022

      Znów spotkali się na Moście Przyjaźni. Dziś rozpoczęło się Święto Trzech Braci [zdjęcia, program]

      Robaczki, muszki, pajączki, czyli festyn w Ropicy [zdjęcia]
      czerwiec242022

      Robaczki, muszki, pajączki, czyli festyn w Ropicy [zdjęcia]

      Przed nami niedziela handlowa. Czwarta w tym roku
      czerwiec242022

      Przed nami niedziela handlowa. Czwarta w tym roku

      Najczęściej odwiedzane miejscowości województwa morawsko-śląskiego. Zobaczcie dokąd warto wybrać się na wycieczkę
      czerwiec242022

      Najczęściej odwiedzane miejscowości województwa morawsko-śląskiego. Zobaczcie dokąd warto wybrać się na wycieczkę

      Historie naszych sąsiadów.  Wśród laureatów konkursu znaleźli się uczniowie czeskocieszyńskiej podstawówki
      czerwiec242022

      Historie naszych sąsiadów. Wśród laureatów konkursu znaleźli się uczniowie czeskocieszyńskiej podstawówki

      COEXISTENTIA szykuje się do wyborów samorządowych. Zobacz, kto będzie liderem w poszczególnych miejscowościach
      czerwiec242022

      COEXISTENTIA szykuje się do wyborów samorządowych. Zobacz, kto będzie liderem w poszczególnych miejscowościach

      Stanisław Gawlik: O co chcemy być ubożsi?
      czerwiec232022

      Stanisław Gawlik: O co chcemy być ubożsi?

      Ministerstvo Kultury Fundacja Fortissimo

      www.pzko.cz www.kc-cieszyn.pl

      Projekt byl realizován za finanční podpory Úřadu vlády České republiky a Rady vlády pro národnostní menšiny.
      Projekt finansowany ze środków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w ramach konkursu Polonia i Polacy za Granicą 2021.
      Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Kancelarii Prezesa Rady Ministrów oraz Fundacji Pomoc Polakom na Wschodzie.