W wielu miejscach w Polsce po dziś dzień można spotkać się w okresie bożonarodzeniowym i noworocznym z kolędowaniem w różnych formach. Zwyczaj ten jest znany nie tylko w łuku Karpat i u Słowian – gdzie zachował się w najbardziej rozbudowanej postaci – ale i w całej Europie. Jeszcze w XIX wieku zwyczaj ten na terenach Polski był powszechny. Dziś kolędowanie w pełnej postaci, z maszkarami, oracjami, śpiewem i muzyką graną na żywo, należy już do rzadkości.

    W Polsce południowej kolędowało się z gwiazdą, symbolizująca gwiazdę betlejemską, wykonaną z drewna, papieru i świecidełek, z kozą, turoniem, niedźwiedziem lub inną kłapiącą i straszącą dziewczyny i dzieci maszkarą.

    Jeszcze przed II wojną światową bardzo popularne było chodzenie z szopką kukiełkową, z którą wchodzono do domu, rozkładano i odgrywano przedstawienia ilustrujące przyjście na świat Jezusa Chrystusa w betlejemskiej stajence, powitanie go przez pasterzy, pokłon Trzech Króli i zbrodnię króla Heroda, za którą został ukarany.

    W wielu regionach Polski powszechne było kolędowanie w licznych grupach zamaskowanych przebierańców. Na przykład na Żywiecczyźnie na przełomie roku domy obchodzą Dziady. W skład kilkudziesięcioosobowej grupy wchodzą takie postacie, jak konie, pachołki do koni, niedźwiedzie, diabły, śmierć, kominiarz, dziechciorz, druciorz, sznurkorze, cygan i cyganka, dziad i dziadówka, oraz komendant dowodzący całą grupą.

    Widowisko jest dynamiczne, kolędnicy robią dużo hałasu, strzelają z batów, dzwonią dzwonkami, skaczą, krzyczą, płatają gospodarzom figle. Stałym elementem kolędowania jest to, aby konie symbolicznie umarły i przebudziły się ponownie do życia, podobnie jak w przypadku kozy czy turonia.

    Równie liczną grupą kolędników są Mikołaje obchodzące domy 6 grudnia w Trójwsi Beskidzkiej – Istebnej, Jaworzynce i Koniakowie. Kolędnicy dzielą się na „czornych” i „biołych”, dowodzi nimi wojok, który przed wejściem do domu pyta gospodarzy, którą grupę chcą najpierw przyjąć. „Czorni” po wejściu do domu hałasują, skaczą, dzwonią, pokrzykują, straszą dziewczęta i dzieci, biali rozmawiają z gospodarzami, odgrywając swoją rolę. Na końcu pojawia się cyganka, która zbiera datki na swoje głodne dziecko.

    Skąd wziął się zwyczaj kolędowania? I czy chodziło w nim tylko o zabawę i korzyści materialne?

    Z całą pewnością nie. Sens kolędowania był głębszy. Aby zrozumieć, jaki był pierwotny sens kolędowania, musielibyśmy się przyjrzeć bliżej życiu ludzi w XVIII-wiecznej wsi i starać się zrozumieć ich sposób myślenia. Całe życie ówczesnego człowieka podporządkowane było dorocznemu cyklowi. Od tego, jaki plon przyniósł dany rok zależało, czy na przednówku on i jego rodzina nie będą głodować.

    Powodzenie gospodarza zależało również od sąsiedzkiej pomocy. O ile miał on wpływ na dobre stosunki z ludźmi, tak wobec przyrody czuł się bezradny. Sposobem na niemoc miał być obrzęd, za sprawą którego kolędnicy „zaklinali” rzeczywistość, by odwiedzane domostwa i wszyscy jej mieszkańcy przeżyli następny rok w zdrowiu i dostatku.

    Pojawiające się w widowiskach zwierzęta symbolizowały wytrzymałość, zdrowie i żywotność. Padające i odżywające zwierzęta symbolizowały z kolei umieranie i odradzanie się przyrody. A kozy bodące dziewczęta oraz kosmate niedźwiedzie oznaczały płodność, która ma przynieść urodzaj w nowym roku.

    Wśród zamaskowanych przebierańców występowały takie postaci, jak dziad, żyd, cygan, kominiarz czy wojskowy, czyli wszyscy Ci, którzy pojawiali się we wsi okazjonalnie. W ludowym wyobrażeniu postrzegani więc byli jako pośrednicy pomiędzy światem ziemskim a światem nadprzyrodzonym.

    Rytuał wzmacniały określone gesty, odgrywanie ról, wierszowane przyśpiewki i oracje. Za kolędę trzeba było się również odwdzięczyć pożywieniem, alkoholem i pieniędzmi w myśl zasady „de, ut des”, czyli „daję ci, abyś ty mi dał”.

    Relikty dawnych wierzeń

    W przedstawionych dziś widowiskach możemy ciągle dostrzec elementy pierwotnych wierzeń, które zachowały się pomimo upływu czasu. Choć w kolędowaniu widoczne są relikty dawnych wierzeń: kultu przodków, wierzeń zaduszkowych i magii wegetacyjnej, dziś nabrało zupełnie innego znaczenia. Kolędowanie ma charakter ludyczny, służy podtrzymywaniu sąsiedzkich relacji oraz jest wyrazem chęci podtrzymywania lokalnych tradycji i odpowiada na społeczną potrzebę zakorzenienia w unikalnym folklorze.

    (SG)

    Tagi: , ,

      Komentarze



      CZYTAJ RÓWNIEŻ



      REKLAMA Walizki
      REKLAMA
      Ministerstvo Kultury Fundacja Fortissimo

      www.pzko.cz www.kc-cieszyn.pl

      Projekt byl realizován za finanční podpory Úřadu vlády České republiky a Rady vlády pro národnostní menšiny.
      Projekt finansowany ze środków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w ramach konkursu Polonia i Polacy za Granicą 2023-2024.
      Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Kancelarii Prezesa Rady Ministrów oraz Fundacji Pomoc Polakom na Wschodzie im. Jana Olszewskiego.