E-mail: sylwia@zwrot.cz
Od środy (23 lipca) w Muzeum Mazowieckim w Płocku można oglądać wystawę „Sztuka a tożsamość. Prace artystów zaolziańskich ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej”. W sali wystaw czasowych płockiego muzeum prezentowane są dzieła pionierów zaolziańskiego środowiska artystycznego – takich jak Gustaw Fierla, Karol Piegza czy Dominik Figurny – oraz ich następców: Oskara Pawlasa, Zbigniewa Kubeczki, Tadeusza Bergera i wielu innych. Wystawę można zwiedzać do 14 września 2025 roku.
W zbiorach Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej znajduje się licząca kilkadziesiąt prac kolekcja sztuki zaolziańskiej, w większości pozyskana w latach 90. XX wieku. W 1995 roku zorganizowano wystawę czasową „Polscy artyści na Zaolziu 1945–1995” pod kuratelą Iwony Purzyckiej – wówczas pracownicy Działu Sztuki, dziś dyrektorki bielskiego muzeum.
Ekspozycja była efektem kwerend i badań nad twórczością polskich artystów związanych z czeską częścią Śląska Cieszyńskiego. Pokazano na niej obrazy, grafiki, rysunki i rzeźby kilkudziesięciu twórców. Była to jedna z pierwszych tak szeroko zakrojonych prezentacji tego środowiska, która spotkała się z dużym zainteresowaniem. W latach 1997–1998 wystawa była pokazywana w wielu miastach, m.in. w Krakowie, Bratysławie, Ołomuńcu, Opawie i Pradze.
„Każda kwerenda była jak spotkanie z żywą opowieścią o pasji, talencie i niezłomnym pielęgnowaniu tożsamości”
– Ponad trzy dekady temu, gdy stawiałam pierwsze kroki w Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej, powierzono mi organizację wystawy poświęconej malarstwu zaolziańskiemu. To doświadczenie do dziś pozostaje w mojej pamięci jako fascynująca podróż i odkrycie. Odwiedziny w domach artystów, rozmowy z nimi i zgłębianie ich twórczości – tłumionej do lat 90. przez ograniczenia polityczne – otwierały przede mną nieznane rozdziały historii Zaolzia. Każda kwerenda była jak spotkanie z żywą opowieścią o pasji, talencie i niezłomnym pielęgnowaniu tożsamości. Cieszę się, że dziś za sprawą współpracy z Muzeum Mazowieckim w Płocku możemy kontynuować ten temat – powiedziała dyrektor Muzeum Historycznego w Bielsku Białej, Iwona Purzycka.
Sztuka zaolziańska w nowym kontekście
Zbiór zgromadzony w latach 90. był następnie prezentowany w latach 1998–2004 na ekspozycji stałej bielskiego Muzeum. Od tamtego czasu kolekcja zaolziańska jest nieustannie powiększana.
– Nadszedł czas, aby znów zaprezentować sztukę Polaków z Zaolzia, ale w nowej odsłonie – tym razem w kontekście związanym z tożsamością, gdzie dzieła występują jako artefakty identyfikujące. „Wystawa Sztuka a tożsamość” jest przede wszystkim skupiona wokół twórców – pionierów zaolziańskiego środowiska plastycznego, którzy doświadczyli podziału Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku i przez sztukę manifestowali swoją przynależność narodową i kulturową. Ważne jest także ich zaangażowanie w organizację polskiego życia artystycznego w dwudziestoleciu międzywojennym i po 1945 roku, a także ich wpływ na społeczność zaolziańską – powiedziała Iwona Koźbiał-Grzegorzek, kuratorka wystawy „Sztuka a tożsamość” z Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej.
Na wystawie w Muzeum Mazowieckim w Płocku zaprezentowano ponad pięćdziesiąt prac zaolziańskich artystów, między innymi członków Śląskiego Związku Literacko-Artystycznego (1937) i powojennej Sekcji Literacko-Artystycznej PZKO (1947). Wśród prac z zakresu malarstwa, rzeźby, grafiki i rysunku jest twórczość Gustawa Fierli (1896–1981), Karola Piegzy (1899–1988), Dominika Figurnego (1909–2000), Bronisława Świdra (1911–1997), Władysława Pasza (1912–1995), Oskara Pawlasa (1924–2012,) Alicji Bartulcowej (1928–2019), Tadeusza Bergera (1930–1985), Zbigniewa Kubeczki (ur. 1938) i wielu innych.
– Prezentujemy między innymi nestorów malarstwa zaolziańskiego, tych artystów, którzy zakładali w 1937 roku Śląski Związek Literacko-Artystyczny. Oni są w naszej kolekcji muzealnej bardzo ważni. Prezentujemy także prace artystów skupionych wokół Sekcji Literacko-Artystycznej PZKO. Zwiedzający będą mogli również zobaczyć prace artystów dzisiejszego Polskiego Stowarzyszenia Artystów Plastyków w Republice Czeskiej, takich jak Barbara Kowalczyk czy Daria Krygiel – powiedziała Iwona Koźbiał-Grzegorzek.
Tematyka sztuki prezentowanej na wystawie osadzona jest w zaolziańskim kontekście. – Prezentujemy pejzaże, przede wszystkim z Beskidu Śląskiego, ale też pejzaż przemysłowy, są też wątki etnograficzne, na przykład „Kobieta w stroju” Karola Piegzy lub portret Władysława Niedoby Alicji Bartulcowej. Jest również martwa natura i trochę abstrakcji. Dla artystów polskich po 1920 roku piękno małej ojczyzny i barwny folklor nie miały już tylko wartości estetycznej, ale stały się widocznymi znakami ich przynależności do tego miejsca i tradycji – powiedziała kuratorka wystawy.
Wystawa „Z Archiwum Z. Pamiątki rodzinne Polaków z Zaolzia”
Wystawę „Sztuka a tożsamość” można oglądać do 14 września 2025 roku. Współpraca pomiędzy dwoma muzeami będzie kontynuowana co najmniej do końca roku. Już od połowy września, w Spichlerzu – oddziale Muzeum Mazowieckiego w Płocku – otwarta zostanie kolejna ekspozycja zatytułowana „Z Archiwum Z. Pamiątki rodzinne Polaków z Zaolzia”, dostępna do końca stycznia 2026 roku.
Punktem wyjścia do stworzenia wystawy stały się materiały dziennikarskie gromadzone w latach 2019–2025 w ramach rubryki „Pamiątka Rodzinna” w miesięczniku „Zwrot”. Zwiedzający będą mieli okazję zobaczyć ponad 350 unikatowych obiektów, wypożyczonych od 23 prywatnych kolekcjonerów – domowych archiwistów z Zaolzia. Na wystawie zaprezentowane zostaną m.in.: dokumenty, archiwalne fotografie, militaria, medale, stroje ludowe, obrazy, meble oraz przedmioty codziennego użytku. Wydarzeniu towarzyszyć będzie publikacja pod tym samym tytułem.
„Poprzez nasze wspólne działania chcemy umocnić więzi Polski z rodakami mieszkającymi za południową granicą”
– Poprzez nasze wspólne działania chcemy umocnić więzi Polski z rodakami mieszkającymi za południową granicą. Wyjątkowa determinacja, z jaką od pokoleń Polacy z Zaolzia pielęgnują polską kulturę, literaturę, język i tożsamość – niegdyś wbrew trudnym, politycznie uwarunkowanym realiom – pozostaje niewspółmierna do skali rozpoznawalności Zaolzia w Polsce. Wraz z Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej chcemy to zmienić. Atutem w tym przedsięwzięciu jest zarówno centralne położenie Muzeum Mazowieckiego w Płocku, jak i rozpoznawalna marka instytucji, znanej z wystaw poświęconych secesji i art déco. Liczymy jednak, że z czasem znajdą się kolejni sojusznicy, którzy podejmą inicjatywę zapoczątkowaną przez nasze muzea i pomogą szerzyć wiedzę o kulturze i dziedzictwie współczesnego Zaolzia w całej Polsce – powiedział Leonard Sobieraj, dyrektor Muzeum Mazowieckiego w Płocku.
–
