Ma³gorzata Braunek, Daniel OlbrychskiTo świetnie napisana powieść, gdzie fikcyjne postacie są osadzone w historycznych realiach – mówi PAP prof. Michał Kopczyński w rozmowie z okazji 130. rocznicę ukazania się w prasie pierwszego odcinka „Potopu” Henryka Sienkiewicza. – Żaden inny pisarz nie miał tak wielkiego zasięgu społecznego – ocenia historyk.

    PAP: Za nami 130. rocznica opublikowania na łamach prasy pierwszego odcinka powieści „Potop” Henryka Sienkiewicza. Na czym polega fenomen tego utworu?

    Prof. M. Kopczyński: „Potop” faktycznie jest fenomenem w polskiej literaturze. Już w momencie publikacji pierwszych odcinków w prasie w 1884 roku wywołał ogromną sensację. To świetnie napisana powieść oparta na prostym schemacie fabularnym, gdzie fikcyjne postacie są osadzone w historycznych realiach. Żaden inny pisarz nie miał tak wielkiego zasięgu społecznego jak Henryk Sienkiewicz. Ten zasięg był ogromny, dotyczył wszystkich warstw społecznych i wielu pokoleń.

    Przytoczę tu dwa przykłady. Czytałem pamiętniki chłopów z przełomu XIX i XX wieku. To Sienkiewicz spowodował, że zaczynali pisać, że zainteresowali się literaturą i historią. Znam kilku wybitnych historyków, specjalizujących się we współczesnej historii Polski, którzy trafili na studia historyczne właśnie po lekturze Sienkiewicza. Jego utwory ukształtowały świadomość całych pokoleń.

    Jak dziś ocenia się historyczną wiedzę Henryka Sienkiewicza? Czy w „Potopie” oddał realia XVII-wiecznej Rzeczypospolite

    Sienkiewicz studiował historię w Warszawie, nie był pod wpływem tzw. krakowskiej szkoły, miał nieco inne spojrzenie na historię. Z całą pewnością korzystał z licznych źródeł historycznych, czytał wiele opracowań.

    O jego geniuszu świadczy harmonijne wkomponowanie fikcyjnych postaci w historyczne tło ówczesnej Rzeczypospolitej. Obok nich w „Potopie” znajdziemy także liczne postacie autentyczne. Pisarz oddał dość wiernie realia epoki szwedzkiego potopu i panowania Jana Kazimierza. Pisał „ku pokrzepieniu serc”, w czasie, gdy Polska znajdowała się pod zaborami, gdy klęskę poniosły dwa narodowe powstania, gdy Prusy pokonały Francję, od czasów Napoleona postrzeganą jako sprzymierzeńca Polski. Była to wspaniała praca „u podstaw”, praca kształtująca narodową świadomość, a przy tym literatura najwyższej próby.

    Czy postacie historycznych bohaterów „Potopu” są również wiernie przedstawione?

    Król Jan Kazimierz został opisany jako postać pozytywna, choć wiemy, że był faktycznie postacią tragiczną. U Sienkiewicza stał się symbolem oporu całego społeczeństwa Rzeczypospolitej wobec Szwedów. Wątek, gdy górale przeprowadzają go przez góry jest fikcją. Sienkiewicz był zafascynowany Tatrami, Doliną Chochołowską i opisał to właśnie w „Potopie”.

    W świetle źródeł historycznych Bogusław Radziwiłł nie był tak jednoznacznie czarną postacią, jak przedstawił go pisarz. Czytelnicy „Potopu” zapamiętają go jednak na zawsze jako zdrajcę i renegata, Sienkiewicz „skazał” go na potępienie i negatywną ocenę potomnych. Inna autentyczna postać, Janusz Radziwiłł, był w okresie międzywojennym na Litwie traktowany jako bohater, głównie za sprawą Wilna. W Polsce oceniano go jednak znacznie gorzej.

    Jak funkcjonował mit Kmicica?

    Litewski rycerz, Samuel Kmicic, istniał naprawdę. Jednak Kmicic z „Potopu” miał inne pochodzenie. Sienkiewicz skonstruował jego postać jako syntezę wad i zalet siedemnastowiecznej szlachty. Był uosobieniem łotrzyka, symbolizował szlachecką anarchię, a nawet zdradę. Później przeszedł pozytywną przemianę. Po metamorfozie płacił własną krwią za wcześniejszą niesubordynację.

    Czytelnikom imponowały jego rycerskie cechy: bitność i odwaga. Podczas drugiej wojny światowej „Kmicic” był często spotykanym pseudonimem w konspiracji. To również potwierdza ogromną siłę powieści Sienkiewicza wśród kolejnych pokoleń.

    Mimo idei „ku pokrzepieniu serc” Sienkiewicz opisał w „Potopie” sceny mniej optymistyczne jak kapitulacja pod Ujściem.

    Tak, bo okres szwedzkiego potopu nie był dla Rzeczypospolitej zbyt optymistyczny. Scena kapitulacji pod Ujściem jest tego przykładem. Sienkiewicz wiernie oddał atmosferę tego wydarzenia. Jego przebieg potwierdzają także szwedzkie źródła historyczne.

    W 1974 roku na ekrany kina trafiła ekranizacja powieści Sienkiewicza w reżyserii Jerzego Hoffmana. Jak historycy oceniają filmową wersję „Potopu”?

    Film dość wiernie odtworzył realia XVII wieku i zachował jednocześnie narrację znaną z powieści. W Polsce przyjęto go entuzjastycznie, choć litewscy działacze narodowi krytykowali „Potop” za „antylitewski szowinizm”.

    Były małe potknięcia: w scenie, gdy oddziały szwedzkie maszerują przez zboże, widać, że jest pole współczesne, a nie siedemnastowieczne, ówczesne uprawy wyglądały inaczej. Ogólnie jednak ekranizację Hoffmana można ocenić bardzo wysoko.

    Rozmawiał Maciej Replewicz, PAP

    Tagi: , , , , , , ,

      Komentarze


      Czytaj również


      Koncert Bartasa Szymoniaka w Teatrze Cieszyńskim cieszył się sporym zainteresowaniem
      wrzesień262022

      Koncert Bartasa Szymoniaka w Teatrze Cieszyńskim cieszył się sporym zainteresowaniem

      Dla wszystkich miłośników tańca. W Suchej Górnej odbędą się warsztaty taneczne
      wrzesień262022

      Dla wszystkich miłośników tańca. W Suchej Górnej odbędą się warsztaty taneczne

      Widzów czeka gra kolorów, materiałów i dźwięków. Teatr Bajka przygotował niekonwencjonalną premierę
      wrzesień262022

      Widzów czeka gra kolorów, materiałów i dźwięków. Teatr Bajka przygotował niekonwencjonalną premierę

      Polska zaostrzyła przepisy wjazdu dla obywateli Rosji. Wyjątki m.in. dla dysydentów
      wrzesień262022

      Polska zaostrzyła przepisy wjazdu dla obywateli Rosji. Wyjątki m.in. dla dysydentów

      Dożynki w Trzanowicach. Korowód przejechał przez całą gminę [zdjęcia]
      wrzesień262022

      Dożynki w Trzanowicach. Korowód przejechał przez całą gminę [zdjęcia]

      Przed drugą turą wyborów senackich. Jak głosowano w gminach na Zaolziu?
      wrzesień252022

      Przed drugą turą wyborów senackich. Jak głosowano w gminach na Zaolziu?

      Inspirująca wystawa w Milikowie. Podziwiać można nie tylko rękodzieło
      wrzesień252022

      Inspirująca wystawa w Milikowie. Podziwiać można nie tylko rękodzieło

      Wybory samorządowe. Kto wygrał w twojej gminie? (aktualizacja)
      wrzesień242022

      Wybory samorządowe. Kto wygrał w twojej gminie? (aktualizacja)

      REKLAMA

      REKLAMA

      Ministerstvo Kultury Fundacja Fortissimo

      www.pzko.cz www.kc-cieszyn.pl

      Projekt byl realizován za finanční podpory Úřadu vlády České republiky a Rady vlády pro národnostní menšiny.
      Projekt finansowany ze środków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w ramach konkursu Polonia i Polacy za Granicą 2021.
      Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Kancelarii Prezesa Rady Ministrów oraz Fundacji Pomoc Polakom na Wschodzie.