Sztuka a tożsamość. Prace artystów zaolziańskich na wystawie w bielskim muzeum

BIELSKO-BIAŁA / Od 1 marca w Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej można oglądać wystawę „Sztuka a tożsamość. Prace artystów zaolziańskich ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej”, która towarzyszy projektowi badawczo-wystawienniczemu „Z Archiwum Z. Pamiątki rodzinne Polaków z Zaolzia”.

W sali wystaw czasowych prezentowane są dzieła pionierów zaolziańskiego środowiska artystycznego – takich jak Gustaw Fierla, Karol Piegza czy Dominik Figurny – oraz ich następców: Oskara Pawlasa, Zbigniewa Kubeczki, Tadeusza Bergera i wielu innych. Wernisaż wystawy odbył się 6 marca. Wystawa dostępna jest do 31 maja 2026 roku. Była już prezentowana w połowie zeszłego roku z Muzeum Mazowieckim w Płocku.

„Każda kwerenda była spotkaniem z żywą opowieścią o pasji, talencie i niezłomnym pielęgnowaniu tożsamości”

W zbiorach Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej znajduje się kolekcja sztuki zaolziańskiej licząca kilkadziesiąt prac, w większości pozyskanych w latach 90. XX wieku. Jej początki wiążą się z wystawą czasową „Polscy artyści na Zaolziu 1945–1995”, zorganizowaną w 1995 roku pod kuratelą Iwony Purzyckiej – wówczas pracownicy Działu Sztuki, dziś dyrektor Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej.

Ekspozycja była efektem szeroko zakrojonych badań nad twórczością polskich artystów związanych z czeską częścią Śląska Cieszyńskiego. Pokazano na niej obrazy, grafiki, rysunki i rzeźby kilkudziesięciu twórców. Była to jedna z pierwszych tak obszernych prezentacji tego środowiska, która spotkała się z dużym zainteresowaniem publiczności. W latach 1997–1998 wystawa podróżowała po wielu miastach, była prezentowana m.in. w Krakowie, Bratysławie, Ołomuńcu i Opawie.

– Ponad trzy dekady temu, gdy stawiałam pierwsze kroki w Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej, powierzono mi organizację wystawy poświęconej malarstwu zaolziańskiemu. To doświadczenie do dziś pozostaje w mojej pamięci jako fascynująca podróż i odkrycie. Odwiedziny w domach artystów, rozmowy z nimi i zgłębianie ich twórczości – tłumionej do lat 90. przez ograniczenia polityczne – otwierały przede mną nieznane rozdziały historii Zaolzia. Każda kwerenda była spotkaniem z żywą opowieścią o pasji, talencie i niezłomnym pielęgnowaniu tożsamości. Cieszę się, że dziś, dzięki współpracy z Muzeum Mazowieckim w Płocku, możemy kontynuować ten temat – powiedziała dyrektorka Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej, Iwona Purzycka.

Dzieło jako artefakt identyfikujący

Zgromadzony w latach 90. zbiór był następnie prezentowany w latach 1998–2004 na ekspozycji stałej bielskiego muzeum. Od tego czasu kolekcja zaolziańska jest systematycznie powiększana.

– Nadszedł czas, aby ponownie zaprezentować sztukę Polaków z Zaolzia, tym razem w nowej odsłonie – w kontekście tożsamości, gdzie dzieła stają się artefaktami identyfikującymi. Wystawa „Sztuka a tożsamość” skupia się przede wszystkim na twórcach – pionierach zaolziańskiego środowiska plastycznego, którzy doświadczyli podziału Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku i poprzez sztukę manifestowali swoją przynależność narodową oraz kulturową. Istotne jest także ich zaangażowanie w organizację polskiego życia artystycznego w dwudziestoleciu międzywojennym i po 1945 roku, a także wpływ, jaki wywarli na społeczność Zaolzia – powiedziała naszej redakcji Iwona Koźbiał-Grzegorzek, kuratorka wystawy z Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej.

Na wystawie prezentowane są prace zaolziańskich artystów, w tym członków Śląskiego Związku Literacko-Artystycznego (1937) oraz powojennej Sekcji Literacko-Artystycznej PZKO (1947). Wśród dzieł z zakresu malarstwa, rzeźby, grafiki i rysunku znajdują się prace Gustawa Fierli (1896–1981), Karola Piegzy (1899–1988), Dominika Figurnego (1909–2000), Bronisława Świdra (1911–1997), Władysława Pasza (1912–1995), Oskara Pawlasa (1924–2012), Alicji Bartulcowej (1928–2019), Tadeusza Bergera (1930–1985), Zbigniewa Kubeczki (ur. 1938) i wielu innych.

Piękno małej ojczyzny i barwny folklor nie były już jedynie motywami estetycznymi

– Prezentujemy m.in. nestorów malarstwa zaolziańskiego – artystów, którzy w 1937 roku współzakładali Śląski Związek Literacko-Artystyczny. Są oni niezwykle ważni w naszej kolekcji muzealnej. Pokazujemy także prace twórców skupionych wokół Sekcji Literacko-Artystycznej PZKO. Zwiedzający zobaczą również dzieła artystów należących dziś do Polskiego Stowarzyszenia Artystów Plastyków w Republice Czeskiej, takich jak Barbara Kowalczyk czy Daria Krygiel – dodała kuratorka.

Tematyka prezentowanych prac osadzona jest w zaolziańskim kontekście. Na wystawie znajdują się pejzaże, przede wszystkim z Beskidu Śląskiego, ale także pejzaże przemysłowe. Pojawiają się wątki etnograficzne, np. „Kobieta w stroju” Karola Piegzy czy portret Władysława Niedoby autorstwa Alicji Bartulcowej. Nie brakuje martwych natur oraz przykładów abstrakcji. – Dla polskich artystów po 1920 roku piękno małej ojczyzny i barwny folklor nie były już jedynie motywami estetycznymi – stały się wyraźnymi znakami przynależności do miejsca i tradycji – podsumowała kuratorka wystawy.

Ekspozycja „Sztuka a tożsamość” towarzyszy projektowi badawczo-wystawienniczemu „Z Archiwum Z. Pamiątki rodzinne Polaków z Zaolzia”. Obie wystawy można oglądać do 31 maja 2026 roku.