Nie znamy losów bliskich z czasów wojny? Warto zajrzeć do bazy Straty.pl

Pracując w „Zwrocie”, a szczególnie przygotowując materiały do rubryki „Pamiątka rodzinna”, często spotykam się z sytuacją, gdy rodzina przechowuje zdjęcia, dokumenty czy inne pamiątki, ale nie potrafi już dokładnie opowiedzieć, co stało się z osobą, do której należały. Dotyczy to także bliskich i dalszych krewnych – dziadków, wujków, ciotek czy kuzynów, których wojenne losy z czasem zatarły się w rodzinnej pamięci lub są szczątkowe.

Czasami wiadomo tylko, że ktoś został aresztowany, wywieziony, trafił do obozu, zginął albo po prostu nie wrócił z wojny. W takich przypadkach warto rozpocząć poszukiwania od internetowej bazy Straty.pl.

Baza ofiar i osób represjonowanych

Straty.pl to ogólnodostępna baza danych dotycząca obywateli II Rzeczypospolitej, którzy byli ofiarami lub zostali poddani represjom niemieckim w latach 1939–1945. Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką” został zainicjowany w 2006 roku przez Instytut Pamięci Narodowej, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Ośrodek „KARTA”. Od 2022 roku za bazę odpowiada IPN.

Celem programu jest stworzenie imiennej listy obywateli II RP, którzy doświadczyli różnego rodzaju niemieckich represji. Baza obejmuje m.in. żołnierzy poległych, zaginionych i zmarłych podczas służby, jeńców wojennych, więźniów obozów i więzień, ofiary egzekucji i pacyfikacji, osoby wywiezione na roboty przymusowe, wysiedlone oraz ofiary Holocaustu. Uwzględniono także osoby, które przeżyły wojnę, ale zostały poddane represjom.

W bazie znajdują się także nazwiska mieszkańców całego Śląska Cieszyńskiego (w tym dzisiejszego Zaolzia). Dlatego może być ona przydatnym źródłem także dla osób poszukujących informacji o wojennych losach swoich rodzin z obu stron Olzy.

Jak szukać informacji?

Najprościej rozpocząć od nazwiska i imienia osoby, której szukamy. Jeżeli znamy dodatkowe dane, warto je również wykorzystać – na przykład miejsce lub datę urodzenia, miejsce zamieszkania czy inne informacje pozwalające odróżnić poszukiwaną osobę od osób o takim samym nazwisku.

Trzeba brać pod uwagę, że nazwiska i nazwy miejscowości mogły być w dokumentach zapisywane w różnych wersjach językowych (także po niemiecku). W przypadku mieszkańców Śląska Cieszyńskiego ma to szczególne znaczenie.

Po odnalezieniu osoby w bazie można sprawdzić informacje dotyczące jej losów oraz źródło, z którego pochodzi dany wpis. Dane zgromadzone w Straty.pl pochodzą przede wszystkim z dokumentów przechowywanych w polskich i zagranicznych archiwach, muzeach oraz innych instytucjach. Wykorzystywane są także informacje przekazywane przez rodziny ofiar oraz opracowania i publikacje dotyczące II wojny światowej.

To dopiero początek poszukiwań

Warto pamiętać, że straty.pl nie jest archiwum dokumentów. Baza nie zawiera skanów wszystkich dokumentów, na podstawie których przygotowano poszczególne wpisy. Jest indeksem, który może pomóc ustalić wojenny los danej osoby i wskazać źródło, w którym można szukać dalszych informacji.

Może więc być pierwszym krokiem do dalszej kwerendy.

Jeżeli rodzinny przekaz mówi tylko, że „wujek zaginął podczas wojny” albo „dziadek został wywieziony do Niemiec”, warto najpierw zebrać wszystkie informacje, które zachowały się w rodzinie: pełne imię i nazwisko, przybliżony rok urodzenia, miejscowość zamieszkania, zawód, imiona rodziców czy małżonka. Każdy szczegół może ułatwić identyfikację właściwej osoby.

W naszej pracy nad „Pamiątką rodzinną” niejednokrotnie przekonaliśmy się, że taka kwerenda nie musi trwać tygodniami. Zdarzało się, że dzięki Straty.pl w ciągu kilku minut udało się rozwiązać rodzinną zagadkę, która przez lata pozostawała bez odpowiedzi. Informacja znana dotąd tylko z rodzinnego przekazu nagle znajdowała potwierdzenie w dokumentach, a osoba, o której losach niewiele już wiedziano, odzyskiwała swoją konkretną historię.

Dlatego gdy w rodzinnych opowieściach pojawia się ktoś, kto „zaginął podczas wojny”, „został wywieziony” albo „nigdy nie wrócił”, warto nie poprzestawać na tym, co udało się zachować w pamięci. Czasem odpowiedź na pytanie sprzed kilkudziesięciu lat jest dziś oddalona tylko o kilka kliknięć.