„O wyższości fajansu nad porcelaną”. Spotkanie Szersznikowskie poświęcone było historii fajansu i porcelany

CIESZYN / O wyższości fajansu nad porcelaną mówił w ramach majowego „Spotkania Szersznikowskiego” organizowanego przez Muzeum Śląska Cieszyńskiego prof. zw. dr hab. Wojciech Wiktor Kowalski. Prelegent mówił o historii fajansu i jego kolekcjonerstwa.

Wykład swój rozpoczął od wyjaśnienia nieco przewrotnego tytułu swego wystąpienia. Jak dowiedzieli się słuchacze, którzy przyszli 27 maja do Sali Rzymskiej Muzeum Śląska Cieszyńskiego, wyższość fajansu nad porcelaną wzięła się z rozmieszczenia eksponatów na jednej z wystaw, gdzie fajans zajmował górne półki nad gablotami z porcelaną…

Po wyjaśnieniu tej zabawnej anegdotki prelegent przeszedł do jak najbardziej poważnego, rzetelnego, naukowego omówienia historii fajansu i porcelany. Historii, jak dowodził, sięgającej aż 3000 lat przed Chrystusem.

Czym różni się fajans od porcelany

Wytłumaczył, że porcelana powstaje z białej glinki kaolinowej. Jej produkcja rozpoczęła się w Chinach między VIII a IX wiekiem. Podczas wypalania w bardzo wysokiej temperaturze masa spieka się i staje się nieprzepuszczalna.

Fajans, jak wyjaśniał prelegent, jest wyrobem glinianym wypalanym w niższej temperaturze. Po pierwszym wypaleniu przypomina cegłę i bez glazury chłonąłby płyny. Dlatego musi być pokryty nieprzepuszczalną powłoką.

Kamionkę prelegent odróżnił od fajansu i porcelany jako wyrób mocno spieczony, ale niewykonany z glinki kaolinowej. Wspomniał przy tym o ciężkich naczyniach kamionkowych używanych do kiszenia ogórków lub kapusty.

Fajans jako najstarszy z omawianych wyrobów

Prof. Wojciech Wiktor Kowalski mówił, że gdyby poważnie potraktować stwierdzenie o wyższości fajansu, można by wskazać na jego wiek. Jako przykład podał płytki z piramidy Dżesera. W komorach znaleziono 36 tysięcy glinianych płytek pokrytych glazurą i podbarwionych kobaltem.

Prelegent wyjaśniał, że kobalt dawał niebieski kolor i dobrze znosił temperaturę wypalania. Zaznaczył, że do XIX wieku rzemieślnicy nie mierzyli temperatury w dzisiejszym rozumieniu, lecz rozpoznawali ją z doświadczenia, między innymi po kolorze ognia.

W dalszej części wykładu pokazał kolejne przykłady dawnych wyrobów fajansowych. Wspomniał między innymi o naczyniu z XVIII dynastii egipskiej, szkatułce na kosmetyki z VIII wieku oraz bransoletkach fajansowych sfotografowanych w Muzeum Egipskim w Turynie.

Od Bliskiego Wschodu po Półwysep Iberyjski

Prelegent mówił również o wyrobach z Persji oraz z Bliskiego Wschodu. Pokazał między innymi przykłady z VIII–IX wieku, XII wieku i XIII wieku. Omawiał glazurę, barwnik miedziowy dający kolor zielony oraz naczynia naśladujące formy metalowe.

Następnie przeszedł do Półwyspu Iberyjskiego. Wyjaśniał, że umiejętność produkcji fajansu została przeniesiona z Bliskiego Wschodu na Półwysep Iberyjski wraz z rzemieślnikami, którzy przybyli tam po podboju tych terenów.

Wspomniał także o Sewilli i działającej tam przez długi czas fajansarni w dzielnicy Triana. Według jego relacji produkowano tam fajans od nieznanego dokładnie okresu, prawdopodobnie od czasów arabskich, aż do zamknięcia fabryki w XX wieku.

Duże formy i zastosowanie fajansu

Wśród przykładów prelegent pokazał także obudowy studni i chrzcielnicę. Zwrócił uwagę, że dziś fajans nie kojarzy się zwykle z tak dużymi przedmiotami, ale dawne wyroby pokazują, że przy odpowiednich umiejętnościach rzemieślników można było wykonywać z niego także większe formy.

Prof. Wojciech Wiktor Kowalski mówił, że glina jest materiałem plastycznym, ale wykonanie większych przedmiotów wymagało doświadczenia, ponieważ podczas wypalania mogły one pękać.

Wykład poświęcony był więc nie tylko historii fajansu i porcelany, lecz także technologii ich wytwarzania, różnicom między rodzajami ceramiki oraz drogom, którymi umiejętność produkcji fajansu przechodziła między kolejnymi ośrodkami.

„Spotkania Szersznikowskie” odbywają się w ostatnią środę każdego miesiąca, z wyłączeniem lipca, sierpnia i grudnia, o godz. 17.00. Następne zaplanowano na 25 czerwca. Jan Paweł Borowski, pracownik Muzeum Śląska Cieszyńskiego przedstawi wykład zatytułowany „Banderium Principatus Teschinensis – chorągiew Księstwa Cieszyńskiego z roku 1605”.