Sto lat dla Tadeusza Filipczyka! Dziś kończy 80 lat

Zna go każdy na Zaolziu. Tadeusz Filipczyk – gawędziarz z charyzmą, społecznik z krwi i kości, człowiek zanurzony w tradycji i gwarze – dziś obchodzi swoje 80. urodziny.

Z okazji urodzin życzymy zdrowia, humoru, energii na kolejne lata! Niech każdy dzień będzie jak dobrze poprowadzony występ: z werwą, pointą i owacją na stojąco.

Sto lat, Panie Tadeuszu!

Z okazji jubileuszu wracamy do rozmowy sprzed lat, która ukazała się w „Zwrocie” w lipcu 2013 roku. To opowieść nie tylko o nim, ale i o nas.

Przeprowadził się pan z Łąk do Nawsia. Dlaczego właśnie Nawsie?

Wszyscy mówili, że Łónki to je nejpiekniejszo dziedzina na Ślónsku. Z jednej stróny były stawy a las, z drugi Łolza i zaroz Polska. Ale dziedzina sie zaczła dewastować, bo sie jóm zwóli wónglo podkopowało i tak my byli zmuszóni sie wykludzić. I tóż żech jeździł po całym tym naszym terenie i fórt mnie to cióngło ku tej Goraliji. I łobjechołech to od Łómnej aż tu do Nowsio i tu żech sie przikludził.

Pan jest takim Gorolem z Dołów? Ma pan przodków, którzy pochodziliby z Goralije?

Przede wszystkim mój starzik prziszeł tu skóndsi z Galicyje. Był to gorol z krwie a kości. No a tak sie tu zadómowił. To był starzik ze stróny mojigo łojca. Ze stróny mamy też tam byli przodkowie, kierzi z Goralije prziszli. A tyn mój przodek, kiery prziszeł z Galicyje, sie nazywoł Philiphczyk. Potym z nas zrobili Filipczyków.

No a moja starka, jak żech rukowoł na wojne, uż była ślepo, to mi prawiła: „A do jakigo to wojska, synku, bedziesz rukowoł?” A jo ji prawiym: „Starko, do czeskigo”. A łóna mi na to: „Ja, bo teraz tu sóm Czesi. Ale wiysz co, to mosz jedno, czy byś słóżył Czechóm, Polokóm, czy cysorzowi, łodsłóżyć se swoje musisz. Ale jak kiedy bedzie jako wojna, to sie nigdy nie bij za cudze, ale jyny za swoje”.

Kiedy pan się przeprowadził do Nawsia?

Jeszcze za kómuny, nie pamiyntóm ale dokładnie. Wiym, że my uż tu byli, jak hóknył Czernobyl. A tu stoł wóz, tako maryngotka, a w ni był chemik, kiery to mierził. I pytołech sie go, czy tu je jako radyjacyja. „Ale kdepak, to je jako byste si pustil barevnou televizi” – odpowiedzioł. No a do sztyrzóch dni wyzdychały łowce na Czantoryji. Był łopad, a ty łowce, jak szły a pasły sie, tak jim to wypoliło piyrwsze łoczy. Nejprzód łoślepły, a potym wyzdychały.

Od razu po przeprowadzce do Nawsia włączył się pan do pracy w kole PZKO?

Mój łojciec był jisto z patnost roków prezesym w Łónkach. Jo, tak jak Brónek Procner w Łómnej, też wszystki funkcyje przeszeł, króm przewodniczóncego klubu kobiet. Teraz żech je aji prezesym Klubu Seniora. Prziszeł żech tu, to żech sie zaroz włónczył do roboty. I jakosi to było tak: mieszkołech tu isto trzi miesiónce, a naroz zastawiło przed mojóm chałupóm czyrwióne auto i dziwóm sie, wylazuje panoczek – Władek Młynek. My sie uż wtedy bardzo dobrze znali.

– Mosz czas na chwile?

– Troche czasu móm.

– Tak siedni do auta, kajsi zajadymy.

– Ale kaj?

Zdało sie mi, że kajsi na piwo, a łón mnie zawióz do Gorola na prube. I łod tego czasu żech je u Goroli.

Jak pan przyszedł do Gorola, to traktowali pana jak swojego, czy też dawali znać, że jednak pan z Dołów przyjechał?

Nic takigo żech nie łodczuł. Łóni mnie uż wtedy znali. Tadek Chrząszcz mioł taki kabaret, kiery sie nazywoł Olziok. No i jo go wtedy kludził. Też Władek Młynek uż o mnie wiedzioł, Jura spod Grónia był naszym wiernym gościym, bo mój tata był z nim wielki kolega. I zwóli Jury spod Grónia my kupowali wyrżinki – taki cygara ze słómkóm w postrzodku. Przijechoł dycki na bicyklu, siedli se z tatóm, wypili po dwie półki i tak. I prawił mi Jura: Tadek, pamiyntej, że niebo a ziymia przeminie, ale Gorol a Gorolski Świynto przeminyć nie śmiy.

No i zaroz żech sie włónczył do łorganizacyje Gorola i łod samego poczóntku, co żech tu je, żech je z nim zwiónzany.

Kiedy pan zaczął prowadzić Gorolski Święto?

Tego jo se uż nie pamiyntóm. Wtedy była jakosi rocznica śmierci Macieja i my z Władkym Młynkym łobjechali ponad szejdziesiónt kół PZKO z programym. Jo łopowiadoł ty Maciejowe godki, bo to je spisane, a Władek łopowiadoł jego życiorys. Ludzióm sie to podobało. I wtedy mi Władek powiedzioł, cobych z nim prowadził Gorola, i tak sie zaczło.

Czym tłumaczy pan fenomen Gorolskigo Święta?

Wybiyrali my dycki niełoklepane zespoły. My to robiymy dlo ludzi, a ludzie sie chcóm podziwać na fajny program. I niech mi tam gdo nie mówi, że to z autentycznościóm ni mo nic wspólnego. Dzisio czystego folkloru nima, bo to je wszystko prezyntacyja. Gorola dycki robili ci goście, co na niego przijyżdżali. Ludzie przijyżdżali sie podziwać na tego pana łowego, co z Pragi przijechoł, na dalszego pana, co z Warszawy przijechoł, na przikłod przewodniczóncego „Wspólnoty Polski” Stelmachowskigo. Pozywali my dycki dobrych gości, a dycki sie Gorol kóńczył w tej łoto budzie, przed kieróm teraz siedzymy. Z Władkym Niedobóm my tu przespowali. Rano my se zrobili kawe, dali se po półce, a zaś my mógli jiść do Lasku Miejskigo. Jednego roku było tak, że jak żech łoblyk tyn strój w pióntek po połedniu, tak żech go sewlyk aż w pyndziałek dopołednia. Smerdziołech tak cudownie, jako cap na jesiyń.

Gorolski Święto nie może być bez mioduli.

Jo warził miodule na Jurowicach. Ale to była miodula. A to było pół litra szpyrytusu (nejlepszy polskigo), sztyry decylitry miodu, jedyn decyliter wody, jedna półka takigo ekstraktu, kierych mioł zrobióny. A w tym ekstrakcie była pełno szklónka zielónych łorzechów włoskich, dwa paczki pieprzu a do gorści jałowca. To sie cały rok macerowało, a potym do każdej litrówki sie dało jednóm półke. Ta miodula je gynsto, a ni ciapciato, jałowiec a łorzechi tymu dały brzink. To je miodula Filipczyka.

A z jakiego miodu jest najlepsza miodula?

Dycki z ćmawego miodu je nejlepszo, choć jak sie jóm zrobi, to kapke zjaśnieje. Ni ma dobro z lipowego miodu, bo tyn moc wónio, a miodula je potym parfómowano.

Bez mioduli świat nie jest taki piękny?

Kiedysi nie było pruby Gorola, coby my sie nie stawili w gospodzie. Dzisio je sytuacyja ganc na łopak. Dzisio je w Gorolu łosiymdziesiónt procynt młodych, jeżdżóm autami a nie pijóm. Fakt, ci chłapcy nie pijóm. Jesi gdosi pracuje, jidzie rano na szychte a na robocie mu zoleży, tak se to nie pozwoli. Łóni se to wynagrodzóm potym, jak jadymy na jakisi wyjazd.

Jak wygląda Gorolski Święto za sceną?

Jako jo to robiym? Nejprzód móm czas za scynóm a jidym do kierownika tego zespołu abo do tłumacza, jak to je zagraniczny zespół. Jak przidzie jaki dobry zespół z TKB, to jim mówiym, mocie tu sztyrycet minut, a ni abyście mi tu łodkryncili 25 a szli do chałpy. A jak widzym, że je jakisi nudziarstwo, ludzie to nie bieróm, tak to raczy po domowie z kierownikym ścióngnymy. Ale jak widzym, że zespół mo wielki wziyńci, tak pytóm, coby cosi przidali. A łóni sóm łogrómnie radzi.

Jacy ludzie chodzą na Gorolski Święto?

Je pore kategoryji. Ci wszyscy, kierzi kole Gorola chodzóm, robióm program, piekóm kołocze po chałupach, łorganizujóm, ci to robióm z potrzeby serca. Ale dzisio uż też przibywo takich, kierzi na tego Gorola przichodzóm zarobić. Przedstowcie se, że ty koła, kiere tam majóm stojiska, cały rok z tego Gorola nikiere żyjóm. Ty to też robióm z potrzeby serca, ale przibywo też takich, kierzi sie chcóm na tym wzbogacić a myślóm se, że Gorol to je fabryka na pinióndze. Sóm też ludzie, kierzi tam jidóm sie spotkać z kamratami a wypić. A potym tam sóm jeszcze ludzie, kierzi tam przichodzóm z powodu kultury. Za mizernych sto korón łoglóndosz tela zespołów! Jak przidziesz do Trisyje na taki jedyn zespół, to zapłacisz 350 korón.

A co jest najgorsze w pana pracy na scenie?

Nejgorsze sóm ty stresy, jak wystympujesz na scynie. Tańcuje zespół z Gruzyje, ludzióm sie podobo, dziwajóm się, a naroz CYK! Ni ma elektryki i co zrobisz? Abo sie też może stać, że naroz mo wystympować jaksi zespół, a ni ma go. I co zbywo? Abo hónym jakómsi kapele, abo tam wlyźć, porwać mikrofón do rynki i cosi drzistać, i improwizować. Ale uż to mómy tak pozapinane, że uż takich wypadków je coroz miyni.

Jest pan uznawanym specjalistą od naprawiania kręgosłupów. Jak pan się zaczął parać tym zajęciem?

Dycki mie to przycióngało. Nie chciołech nigdy być wielkim doktorym. Absolutnie by mie nie bawiło siedzieć na słóżbie we szpitolu. A i tak żech sie do tego dochrapoł. Nejprzód żech sóm prubowoł własne siły, potym żech se zrobił maserski kurs. Pojechołech do Berna a tam był taki pan profesor, kiery mioł piynć tytułów przed nazwiskym, a za nazwiskym dalszych piynć. Nazywoł sie pan Pacovsky a był to przednosta Dětské rehabilitační kliniky. I od niego żech sie nauczył kapke naprawiać. Sprubowołech i jidzie mi to. Je uż to teraz troche mynczónce, ale cóż zrobiym. Dzisio robiym dwa razy w tydniu a móm tak po patnost ludzi dziynnie.

Je to niełopisane uczuci, jak kómusikej poradzisz pumóc, jak tyn gdosi tu ledwa przidzie abo go prziniesóm, a spatki jidzie po swojich. Abo jak tu tatowie wieczór przijadóm z dzieckym, kiere mo rynke w gipsie i narzyko, bo go to boli. I tak jo tyn gips ściepiym, nastawiym rynke jak sie patrzi, weznym jaksi czasopis, na przikłod „Zwrot” (to jak uż go poczytóm), zrobiym takóm ryniynke a rynke usztywniym.

Ma pan stałych klientów?

Przijyżdżajóm do mnie ludzie ze Sobieszowic, z Hluczina, z Hawiyrzowa. Przijyżdżajóm ludzie, kierzi uż byli u dziesiynciu doktorów a nie wiedzóm se rady ze sobóm. A jo prubujym tak dłógo, że abo mi sie udo, abo mu powiym, że sie nie do. Przede wszystkim sprawujym kryngosłupy, mojóm specyjalnościóm je kryngosłup szyjny. Tam trzeba mieć wielkóm łodwoge, bo starczy źle pocióngnyć a możesz zrobić z człowieka boroka.

A wie pan, gdzie leżą przyczyny problemów z kręgosłupem?

Jo se myślym, że nejczynści je problym w głowie, w psychice. Nie mówiym tu o urazach. Nikiedy starczy se to wszystko poukłodać w głowie, a ty problymy kryngosłupa same łodyńdóm. Kryngosłup to sóm dyski, a każdy dysk mo w sobie dziurki, kierymi wychodzóm nerwy, kiere sie rozchodzóm po całym ciele. Ale to już niechejmy doktoróm. Chodzi za mnóm na przykłod żóna jednego z doktorów, ale dycki mi mówi, cobych to jyny jejimu chłopowi nie powiedzioł.

Stosuje pan bolesną metodę?

Ja, bolesnóm. Krótko to trwo, ale boli. Lepi, niż chodzić w boleściach trzi miesiónce na rehabilitacyje. Ludzie, jak se uż nie wiedzóm rady, tak przidóm do Filipczyka.

Kim jest pan z wykształcenia?

Aby było ganc śmiysznie, tak jo je automechanik. Także też sprawujym. Akurat, że w aucie móm czynści rezerwowe, ale jak sprawujym ludzi, tak uż ni.

Zapisuje pan swoje wystąpienia, by zostały dla potomnych?

Ni. Anich to ni mioł w planie, ani nie bedym mioł.

A nie szkoda?

Sóm dwie szkody na świecie: co woda zebiere, a łogiyń zeżere.

Znał pan wszystkich tych „wielkich goroli” i pewno nie jedno z nimi przeżył. Może pan przytoczyć którąś z historii?

Stało sie to w karczmie Wiślańsko Strzecha, jak sie kóńczył Tydziyń Kultury Beskidzki. I w tej karczmie było wielki spotkani na szczycie. Był tam Jura spod Grónia, Władek Młynek, Stefan Pojda, tyn co we Wiśle na trómbicie groł, Jasio Krop, dyrektór muzeum. No i my se tam siedli. A Stefan Pojda był wielkim amatorym tworużek czeskich. I my mu dycki tych tworużek prziniyśli. No a był to siyrpiyń, hyc niełobadany, mały bufetek. A tyn Stefan, jak już było pore butelek wypite, to wycióngnył ty tworużki i zaczył ich żrać. Wszyscy ludzie uciykli, bo Polocy majóm delikatne nosy. I każdy mówił: Ale ty goroliska smerdzóm. Co tu tak smerdzi? Abo smerdzóm łowcami, abo nieumytóm babóm.

I prziszła tako pani: Ależ tutaj śmierdzi.

A Władek Młynek ji prawi: Pani, to folklor tak pachnie.

No właśnie, przyjechałam odetchnąć folklorem, ale jeśli foklor tak pachnie, to ja dziękuję i wracam do Warszawy.

A na samym Gorolskim Święcie też pewnie niejedna śmieszna historia się wydarzyła?

Roz my mieli słóżbe w sobote a szli my tam kole tych bud z kolegóm. A naroz z wyrchu po dupie z tego lasa zjechała ganc sago dziełucha. Pytóm sie: „Co tu wywodzosz, łopico?”. A łóna: „Ja sem mu vyklouzla.”

Nejbardży znano ło Gorolskim Świyńcie je ta historyja, jak ta babka szła a miała na tacce kapke kapusty, kapke ziymioków, a wedle tego miała sztuczne zymby. „Starko, kajż z tym jidziecie?” „Ale starymu chybiało jelita, tak mu jidym jelitko dokupić. A zymbych mu zebrała, coby mi za tyn czas moje jelito nie zeżroł”.

A jakby pan miał tak w skrócie opisać Gorolski Świynto?

Gorolski Świynto je jako kościół. Scyna to je łołtorz, a wszystko to nejważniejsze tu sie łodbywo na scynie.