Krzysztof Rojowski
E-mail: krzysztof@zwrot.cz
Ta publikacja ma pokazywać trudną rzeczywistość lat 1938 i 1939 z perspektywy dzieci i uczniów. Jak podkreśla Tadeusz Szkucik, autor broszury „Bo tu była Polska – czyli świadectwa szkolne z orzełkiem z roku szkolnego 1938/1939”, w tym krótkim czasie tereny Zaolzia należały do trzech państw – Czechosłowacji, Polski i III Rzeszy. To ewenement warty opisania.
Przygotowania trwały pół roku
Chociaż samo przygotowanie publikacji trwało od marca br., to na pomysł jej opracowania autor wpadł znacznie wcześniej. Szkucik na spotkaniu promocyjnym, które odbyło się we wtorek (8 września) przypomniał o wydanej w 2017 roku innej swojej książeczce. Opowiadała ona o historii szkolnictwa w Lesznej Dolnej i Lesznej Górnej.
– Spotkałem się wtedy z panem Józefem Jośkiem, niestety nieżyjącym już mieszkańcem Lesznej Dolnej, moim dobrym przyjacielem. Przyniósł mi wtedy swoje świadectwo z roku szkolnego 1938/1939, chociaż zamiast „świadectwa” było napisane „zaświadczenie szkolne”. Wtedy bowiem obowiązywały już przepisy polskie i za ukończenie pierwszej klasy otrzymywało się właśnie zaświadczenie, a świadectwa z ocenami były przyznawane od drugiej klasy – opowiadał Szkucik.
Publikacja zaczęła nabierać kształtów w ciągu ostatnich sześciu miesięcy. – Wszystko odbywało się głównie mailowo i telefonicznie. Dostawałem zdjęcia tych świadectw i zaświadczeń szkolnych, życiorysy napisane albo przez samych absolwentów, albo ich rodziny. Zależało mi jednak, by doprowadzić do takiego spotkania, na którym moglibyśmy się wszyscy zobaczyć – powiedział autor w rozmowie ze „Zwrotem”.
– Współpraca z tymi, którzy się ze mną skontaktowali, była bardzo dobra. Wszyscy się cieszyli, że ktoś się tą historią zainteresował i chcieli się nią dzielić – dodał Szkucik.
Opowiedzieć historię oczami młodych
Tadeusz Szkucik podkreślał też, że publikacja ma pokazywać trudną historię nie z perspektywy decyzji politycznych, a mieszkańców Zaolzia. Przeczytał też fragment książeczki:
„Zaolzie nie było jedynie przedmiotem sporu terytorialnego. Było przestrzenią życia tysięcy mieszkańców, dla których tożsamość narodowa, język i codzienność tworzyły złożoną, niejednoznaczną całość. Od zakończenia pierwszej wojny światowej region ten pozostawał źródłem napięć między Polską a Czechosłowacją. Dopiero jednak wydarzenia roku 1938 nadały tej sprawie nową dynamikę, czyniąc z niej część szerszej gry politycznej, w której decydującą rolę odgrywały siła, kalkulacja i strach.
Jesienią 1938 roku, w wyniku gwałtownych przemian politycznych, Zaolzie znalazło się w granicach Polski. Zmiana ta dokonała się szybko i bezpośrednio dotknęła codziennego życia mieszkańców. Szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie szkół. We wrześniu tego samego roku dzieci rozpoczynały naukę w polskich szkołach funkcjonujących jeszcze w ramach państwa czechosłowackiego. Ich rzeczywistość była pozornie stabilna – wyznaczona przez lekcje, obowiązki i rytm roku szkolnego.
Zaledwie miesiąc później sytuacja uległa zasadniczej zmianie. Te same szkoły, ci sami nauczyciele i uczniowie znaleźli się w granicach innego państwa. Zmieniła się przynależność polityczna, lecz nie zmieniła się materialna rzeczywistość codziennego życia. Ten pozornie drobny fakt dobrze oddaje charakter epoki: granice przestały być trwałym elementem porządku, stając się narzędziem polityki. To, co dla dorosłych było przedmiotem decyzji i kalkulacji, dla dzieci oznaczało nagłą i trudną do zrozumienia zmianę świata.
Jeszcze bardziej dramatyczny okazał się ciąg dalszy tych wydarzeń. Po jednym roku szkolnym, we wrześniu 1939 roku, wielu uczniów nie powróciło już do swoich szkół.
Wybuch II wojny światowej i włączenie Zaolzia do Rzeszy przerwały dotychczasowy porządek. Szkolne ławki nie opustoszały, lecz polska szkoła przestała istnieć. Dzieci z Zaolzia zmuszono do nauki w języku niemieckim, a ich codzienność naznaczyła wojna”.
Tadeusz Szkucik, „Bo tu była Polska – czyli świadectwa szkolne z orzełkiem z roku szkolnego 1938/1939”, Trzyniec 2026.
„Niektórzy byli celujący, ale łajdaki też były”
Na spotkaniu zorganizowanym w Domu PZKO w Lesznej Dolnej pojawił się między innymi Ryszard Kozieł – pochodzący z Karwiny 97-latek, który w w latach 1935-1938 chodził do polskiej szkoły zwanej „Hesówką”. Po aneksji Zaolzia przez Polskę przeniósł się do szkoły w kolonii Meksyk, która wcześniej była czeską szkołą, a stała się polską. Tam kontynuował naukę w roku szkolnym 1938/1939.
– Nie, nie wszyscy mieli najlepsze oceny. Byli i „celujący”, ale łajdaki też się zdarzały – wspomina z uśmiechem Kozieł w rozmowie z naszą redakcją.
– W szkole oczywiście mówiło się po polsku, ale jak tylko z niej wychodziliśmy, to już rozmawialiśmy po naszymu. W kolonii Nowy Jork, gdzie była szkoła czeska (przed aneksją – przyp. red.) to tam chodziły czeskie dzieci i mówiły po czesku, ale my i tak zawsze po naszymu – opowiada Kozieł.
Gdy Polska zajmowała Zaolzie w 1938 roku, Kozieł miał prawie 9 lat. – Nas to wtedy w ogóle nie interesowało. Najgorzej było potem, jak przyszli Niemcy. Mój ojciec został aresztowany pierwszego dnia wojny, a 18 września musiał kopać grób dla tych dwunastu zamordowanych w lesie za kopalnią Barbara – przyznał 97-latek.
„W domu się mówiło, że coś wisi w powietrzu”
Na spotkanie przyjechał także Władysław Niedoba. To pochodzący z Jabłonkowa 95-latek, zawodowo związany wcześniej z Hutą Trzyniecką. Działał też społecznie – czy to jako wieloletni członek chóru męskiego „Gorol”, czy też jako prezes Polskiego Chóru Parafialnego w Jabłonkowie. W roku szkolnym 1938/1939 uczęszczał do drugiej klasy Publicznej Szkoły Powszechnej w Jabłonkowie.
– Pamiętam aneksję Zaolzia. Samego wejścia wojsk nie, ale witanie ich na rynku w Jabłonkowie już tak. Był tam jak myślę generał Władysław Bortnowski, miał taką uśmiechniętą twarz – wspomina w rozmowie ze „Zwrotem”.
Niedoba przyznaje, że czuć było zbliżającą się wojnę. – W szkole nie pamiętam, czy o tym mówiliśmy. Były jednak przekazy rządowe, pisano o tym w prasie. Było też takie hasło „Silni, zwarci i gotowi”, były wystąpienia Edwarda Śmigłego-Rydza czy ministra Józefa Becka. W naszym domu też się mówiło, że coś wisi w powietrzu – podkreśla.
– Pamiętam, jak Polacy wysadzili tunele kolejowe na początku wojny, obudził nas huk wybuchu. Mówiło się wtedy, że wojna będzie krótka; mój tatuś wsiadł na motocykl i pojechał w głąb Polski, pod Radom. Gdy wrócił, był na liście proskrypcyjnej – na drugi dzień Niemcy go zamknęli – opowiada 95-latek.
Wsparcie finansowe Konsulatu RP
Książeczka „Bo tu była Polska – czyli świadectwa szkolne z orzełkiem z roku szkolnego 1938/1939” została wydana przez Miejscowe Koło PZKO w Lesznej Dolnej. Na uroczystości symbolicznie „ochrzcili” ją Tadeusz Szkucik, Renata Szkucik (prezes koła) oraz najstarszy obecny bohater publikacji – Ryszard Kozieł.
Wydanie pozycji nie byłoby możliwe bez wsparcia finansowego Konsulatu Generalnego RP w Ostrawie. Na uroczystości była obecna konsul generalna Anna Olszewska, której Szkucik serdecznie dziękował za pomoc.
– Czym jest świadectwo, czy zaświadczenie szkolne? To wyraz radości dziecka – mamo, tato, przechodzę do następnej klasy. To chwila szczęścia młodego człowieka, która jest tak pięknie tu zapisana. To kawałek życia tych osób, ich edukacji szkolnej – podkreślała konsul. – Gdy przyszedł do mnie Tadeusz w marcu, trudno mi było uwierzyć, że znalazł tak niezwykły moment. Pozwalam sobie na taki ton, bo czuję coś więcej do tej ziemi, jest dla mnie ona czymś więcej niż miejscem pracy – dodawała Olszewska.
Warto dodać, że recenzentami publikacji byli Józef Szymeczek – historyk, wykładowca Uniwersytetu Ostrawskiego i wiceprezes Kongresu Polaków w RC, a także Wacław Gojniczek – historyk Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.
















