Andrzej Wajda miałby dziś 100 lat. Co warto wiedzieć o twórcy „Człowieka z żelaza”

W piątek mija 100. rocznica urodzin Andrzeja Wajdy – jednego z najwybitniejszych twórców w historii światowego kina. Laureat Oscara za całokształt twórczości i zdobywca Złotej Palmy w Cannes za „Człowieka z żelaza” zmarł w 2016 roku.

Z okazji jubileuszu Senat RP ustanowił rok 2026 Rokiem Wajdy – w uznaniu jego twórczości oraz wkładu w rozwój polskiej szkoły filmowej i kina moralnego niepokoju.

Niemiecki reżyser Volker Schlöndorff mówił o nim, że „Wajda był Polską, jak Bergman był Szwecją”. Jak podkreślał filmoznawca Łukasz Jasina, jego filmy opowiadały o Polsce językiem zrozumiałym dla całego świata.

Od malarstwa do reżyserii

Andrzej Wajda urodził się 6 marca 1926 r. w Suwałkach. Studiował najpierw malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, a następnie reżyserię w łódzkiej Państwowej Wyższej Szkole Filmowej.

Debiutował w 1955 roku filmem „Pokolenie”. Prawdziwe uznanie przyniósł mu jednak „Kanał” z 1956 r., który rok później otrzymał Specjalną Nagrodę Jury na festiwalu w Cannes.

Filmy, które kształtowały polską pamięć

W 1958 r. powstał „Popiół i diament” według powieści Jerzego Andrzejewskiego – jeden z najważniejszych filmów polskiej szkoły filmowej. Pamiętna scena zapalania zniczy przez bohatera granego przez Zbigniewa Cybulskiego stała się ikoną polskiego kina.

Do najważniejszych dzieł Wajdy należą także „Popioły”, „Ziemia obiecana” oraz filmy inspirowane literaturą – m.in. „Brzezina”, „Smuga cienia” i „Panny z Wilka”.

„Ziemia obiecana”, której premiera odbyła się w 1975 r., została przez Ingmara Bergmana uznana za jeden z dziesięciu najważniejszych filmów w historii kina.

Kino o wolności i historii

Szczególne miejsce w dorobku reżysera zajmują filmy „Człowiek z marmuru” (1976) i „Człowiek z żelaza” (1981). Opowiadają one o losach robotnika Mateusza Birkuta i przemianach społecznych w Polsce – od stalinizmu po narodziny Solidarności.

Za „Człowieka z żelaza” Wajda otrzymał w 1981 roku Złotą Palmę na festiwalu w Cannes.

„Pan Tadeusz” i późniejsze lata

W 1999 r. Wajda zrealizował ekranizację „Pana Tadeusza”. Film, z udziałem plejady polskich aktorów, zdobył ogromną popularność wśród widzów.

Autorem zdjęć był Paweł Edelman, a muzykę skomponował Wojciech Kilar. Polonez z filmu stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych utworów w polskiej kulturze.

Oscar i światowe uznanie

W 2000 r. Andrzej Wajda otrzymał Oscara za całokształt twórczości. Odbierając nagrodę powiedział:

– Będę mówił po polsku, bo chcę powiedzieć to, co myślę, a myślę zawsze po polsku. Przyjmuję tę nagrodę jako wyraz uznania nie tylko dla mnie, ale dla całego polskiego kina.

Wajda wyreżyserował 60 filmów, w tym 40 pełnometrażowych fabuł. Tworzył także spektakle teatralne i telewizyjne.

Artysta zaangażowany

Reżyser angażował się również w życie publiczne. W 1987 r. otrzymał japońską Nagrodę Kyoto Prize, a pieniądze z nagrody przeznaczył na budowę Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie.

Andrzej Wajda zmarł 9 października 2016 roku. Został pochowany na Cmentarzu Salwatorskim w Krakowie.