Pogotowie językowe. Zaolzie to kraina pełna genialnej młodzieży
czerwiec262022

Pogotowie językowe. Zaolzie to kraina pełna genialnej młodzieży

Będąc na Zaolziu pierwszy raz, można odnieść wrażenie, że jest to kraina pełna genialnej młodzieży. Dlaczego? Bo uczniowie szkoły średniej to studenci. Przystępując do napisania tego tekstu, zaczęłam go słowami: dzisiaj będzie krótko. I bardzo szybko okazało się, że jednak nie będzie, bo sprawa jest bardziej skomplikowana niż wydaje się na pierwszy rzut oka. Jak podają współczesne słowniki języka polskiego 'student' to osoba, która uczy się w szkole wyższej. Studenci studiują więc na przykład na Akademii Sztuk Pięknych, Uniwersytecie Śląskim czy Politechnice Wrocławskiej. Natomiast w szkołach podstawowych i średnich uczą się uczniowie. Skąd więc wzięło się na Zaolziu określenie 'student' stosowane w przypadku ucznia szkoły średniej? Od biedy można by było uznać, że jest to zapożyczenie z języka czeskiego. Jednak, czy aby na pewno? Kalka językowa czy archaizm Wskazówką w rozwiązaniu tej zagadki jest nie tylko Słownik języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego, ale też moje mgliste wspomnienia z dzieciństwa, gdy mój dziadek (rocznik 1919), mówił do mnie po przyjściu…

Pogotowie językowe. O „opiekaniu parówek”
czerwiec062022

Pogotowie językowe. O „opiekaniu parówek”

Właśnie rozpoczął się sezon jajecznic, grillów i pieczenia kiełbasek, a z nim problem z doborem odpowiedniego słownictwa. Ponieważ sama nie jadam mięsa i podczas ogniska piekę co najwyżej jabłka, na problem z kiełbasą zwrócił mi uwagę mój znajomy, który od lat mieszka na Zaolziu. Kolega co roku, gdy nastaje sezon wiosenno-letni, nie może się nadziwić, dlaczego na Zaolziu ludzie ‘opiekają parówki’. Pamiętam, gdy ktoś lata temu zaprosił mnie po raz pierwszy na 'opiekanie parówek'. Towarzyszyło temu uczucie ulgi, że w związku z tym, że nie jem mięsa, nie muszę zastanawiać się, jak "opiec parówkę" na ognisku. Przeszło mi też przez myśl, że w Czechach jakość wędlin jest tak zła, że zdesperowani Zaolziacy muszą piec parówki zamiast kiełbasy. O ile każdy Zaolziak wie, co ma przynieść, gdy zaproszą go na ‘opiekanie parówek’, o tyle osoba polskojęzyczna, który nigdy wcześniej nie miała styczności z Zaolziem, będzie musiała dopytać, o co chodzi. W języku polskim ‘parówka’ to wędlina, którą znamy z hot dogów,…

Pogotowie językowe. Gdy frajer frajerowi nierówny…
maj242022

Pogotowie językowe. Gdy frajer frajerowi nierówny…

Fałszywi przyjaciele, czyli identyczne słowa pod względem formy występujące w różnych językach, ale odmienne znaczeniowo, to temat rzeka. Osobom wielojęzycznym, ale także uczącym się języków obcych, słowa zdradliwe przysparzają wielu kłopotów. Mogą być również przyczyną zabawnych sytuacji. Szczególnie śmieszne pomyłki zdarzają się w przypadku języków słowiańskich. Jednym z takich problematycznych słów, które występuje zarówno w języku polskim, języku czeskim i gwarze, jest słowo ‘frajer’. Zacznijmy od wyjaśnienia, co oznacza ‘frajer’ w języku czeskim i w gwarze - ponieważ w obu językach słowo to oznacza to samo. Frajer to mężczyzna, młodzieniec lub chłopak, który się popisuje przed innymi swoimi umiejętnościami. Frajer to również mężczyzna dobrze ubrany, elegancik. Frajerem może być mężczyzna, który zachowuje się odważnie, jest nieustraszony. Frajer to również ktoś, kto potrafi zrobić coś naprawdę dobrze. Frajerem można również nazwać kochanka lub zalotnika. Jak widzimy, słowo ‘frajer’ w języku czeskim i w gwarze ma zabarwienie pozytywne lub neutralne. A jak jest w języku polskim? Frajer to potocznie mężczyzna naiwny i…

Pogotowie językowe. Co to jest igrek? I jak wymawiać skrótowiec ‚HTML’?
kwiecień282022

Pogotowie językowe. Co to jest igrek? I jak wymawiać skrótowiec ‚HTML’?

Dziś będzie o alfabecie, poprawnym czytaniu polskiego alfabetu i literach, których w polskim alfabecie nie ma. Na palącą potrzebę wyjaśnienia tych kwestii zwrócił mi uwagę mój mąż informatyk, który pracując w środowisku polskojęzycznym, sam musiał się nauczyć poprawnego czytania takich skrótowców, jak: HTML, JPG, XML. Zanim mój mąż zaczął pracować w środowisku polskojęzycznym, wymawiał te skrótowce w następujący sposób: HTML [wym. hy-ty-my-ly], JPG [wym. jy-py-gy], XML [wym. ksy-my-ly]. Na marginesie warto zaznaczyć, że choć użytkownikom języka może się wydawać, że wypowiadają te wszystkie litery w skrótowcach bez żadnej samogłoski, to w rzeczywistości tak nie jest. Nie da się wypowiedzieć takich spółgłosek, jak 'h', 't', 'm', 'l' szybko po sobie bez użycia samogłoski, tak aby ciągle było wiadomo, o jaki skrótowiec chodzi. (Może jest to jakiś sposób na wyjaśnienie Czechowi uczącemu się języka polskiego, jak wymawiać głoskę 'y'?). Jak więc wymówić 'HTML'? Wracając jednak do tematu. Poprawna wymowa powyższych skrótowców w języku polskim jest następująca: HTML - [wym. ha-te-em-el] JPG -…

Pogotowie językowe. Jeden a pół czy jeden i pół?
kwiecień142022

Pogotowie językowe. Jeden a pół czy jeden i pół?

Ostatnio rozmawiałam przez telefon z moją koleżanką z Bielska-Białej, która od czterech lat mieszka w Pradze. Opowiadała mi o uroczym synu swojej koleżanki, który ma 'rok a pół'. Na co ja zapytałam, nie ukrywając rozbawienia: - Jadziu, wygląda na to, że już długo mieszkasz w Czechach. Rok a pół? Na co ona odpowiedziała: A to nie jest po polsku? I po chwili zastanowienia dodała: A no tak. Rok i pół. Kurtyna opada. Historia ta jest świetnym przykładem na to, jak działają nasze mózgi, gdy nieustannie "narażone" są na oddziaływanie dwóch podobnych do siebie języków. Dodam tylko, że moja koleżanka należy do purystek językowych. Zanim zaczęła mieszkać w Czechach, dostawała gęsiej skórki, gdy ktoś mówił: Podaj mi tą książkę. Konia z rzędem dla tego, kto wie, jak powiedzieć po polsku: Syn koleżanki ma jeden i pół roku? Odpowiedź jest tylko jedna: Syn koleżanki ma półtora roku. W języku polskim mamy liczebnik 'półtora' wyrażający liczbę 'jeden i pół'. Półtora pochodzi od *polъ…

Pogotowie językowe. Wielkanoc jest tylko jedna
kwiecień082022

Pogotowie językowe. Wielkanoc jest tylko jedna

W ostatnim latach spotykam się coraz częściej z używaniem wśród użytkowników języka polskiego na Zaolziu nazwy 'Wielkanoce' na określenie 'Wielkanocy'. Jest to oczywiście błąd wynikający z zapożyczenia z języka czeskiego (czes. Velikonoce). W języku polskim Wielkanoc występuje w liczbie pojedynczej, chyba że mówimy o wielu Wielkanocach następujących po sobie w kolejnych latach, tak jak mówimy o wielu kolejnych Bożych Narodzeniach. Czy Poniedziałek Wielkanocny to też Wielkanoc? Natomiast zbliżające się święto to Wielkanoc. Potocznie Wielkanocą nazywa się Niedzielę Wielkanocną i lany poniedziałek, jednak według liturgii kościoła, ale i ludowej obrzędowości, Wielkanoc to wyłącznie niedziela ustanowiona na pamiątkę zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Natomiast następny dzień świąt to Poniedziałek Wielkanocny. Czasami na określenie tych dwóch dni używa się określenia 'święta wielkanocne'. Ale pamiętajmy, że nigdy 'Wielkanoce'!

Pogotowie językowe. Skłamany i zawiedziony
marzec222022

Pogotowie językowe. Skłamany i zawiedziony

Zapożyczenia z języka czeskiego w mowie Polaków z Zaolzia to bardzo wdzięczny temat. Żałuję jedynie, że nie zaczęłam notować swoich spostrzeżeń dotyczących języka zaraz po przeprowadzce na tę stronę granicy. Po tylu latach przyzwyczaiłam się do tutejszej mowy do tego stopnia, że często nie zauważam już błędów. Ostatnio jednak przypomniałam sobie o ciekawym i mocno zakorzenionym zapożyczeniu z języka czeskiego, a mianowicie wyrażeniu jestem skłamany w znaczeniu jestem zawiedziony, np. w zdaniu.: Mam nadzieję, że nie będziecie skłamani tym artykułem. W języku polskim nie używamy skłamany w znaczeniu zawiedziony. Powyższe zdanie musiałoby więc brzmieć tak: Mam nadzieje, że nie będziecie zawiedzeni tym artykułem. Czy jest takie słowo w języku polskim? Sama nie używam słowa skłamany/a/e/ w żadnym znaczeniu. Dotychczas byłam pewna, że takie słowo nie istnieje. Ale okazuje się, że choć w słownikach na próżno go szukać, w Narodowym Korpusie Języka Polskiego znajdziemy kilka zdań z jego użyciem. Ale, uwaga! Skłamany w tych zdaniach jest użyty w znaczeniu nieprawdziwy. Wynik…

Pogotowie językowe. Gdy budowa budowie nie równa
marzec162022

Pogotowie językowe. Gdy budowa budowie nie równa

Ostatnio koleżanka redakcyjna miała dylemat. Rozmawiała z kimś na temat historii domu PZKO. W pewnym momencie padło zdanie: "Gdy byłem mały, bawiłem się przy budowie domu PZKO". Choć rozmówca mówił po polsku, koleżanka zaczęła się zastanawiać już w domu, czy chodziło o budowę w sensie terenu, na którym buduje się dom PZKO, czy chodzi o budynek, czyli już gotowy dom. Okazało się, że chodzi o budowę w znaczeniu 'miejsca powstawania budynku'. Skąd zatem wziął się dylemat mojej koleżanki? Zapewne z tego, że Polacy z Zaolzia bardzo często używają słowa 'budowa' na określenie budynku. Jest to znaczenie przestarzałe. Choć Mickiewicz pisał o 'budowie', mając na myśli 'budynek', to we współczesnej polszczyźnie 'budowa' oznacza coś innego. Prosty jak budowa cepa Według "Wielkiego słownika języka polskiego PAN" 'budowa' w języku polskim to teren, na którym się coś buduje wraz z urządzeniami służącymi do tego celu. To również proces wznoszenia obiektu, np. w zdaniu: Dom PZKO jest właśnie w trakcie budowy. 'Budowa' to również…

Pogotowie językowe. Kto i kiedy zawodzi?
luty072022

Pogotowie językowe. Kto i kiedy zawodzi?

Właśnie trwa olimpiada zimowa w Pekinie, a nas za niedługo czekają Światowe Zimowe Igrzyska Polonijne. Miłośnicy sportów zimowych będą używać słów, które nie są powszechne - nie trudno więc będzie o zapożyczenia z języka czeskiego. Ostatnio spotkałam się z takim użyciem słowa 'zawodzić': "Chętne osoby będą mogły zawodzić w Światowych Zimowych Igrzyskach Polonijnych". Przyznam, że wcześniej nie spotkałam się z tym zapożyczeniem językowym, więc zdanie to wywołało szeroki uśmiech na mojej twarzy. 'Zawodzić' w języku polskim ma kilka znaczeń. Zawodzimy przyjaciela, gdy ten potrzebuje naszej pomocy, a my go nie wspieramy. Uczeń może zawieść swojego nauczyciela, gdy nie nauczy się na sprawdzian. Zawodzi nas również intuicja albo pamięć. I zawodzimy, gdy śpiewamy lub płaczemy przeciągle i głośno. W przytoczonym przykładzie nie chodzi więc o żadne z tych znaczeń, ale o to, że "Chętne osoby będą mogły wziąć udział w Światowych Zimowych Igrzyskach Polonijnych". Wszystkim zawodnikom, którzy będą brali udział w zawodach w Wiśle, życzymy więc zwycięstwa. Mamy nadzieję, że nas…

Pogotowie językowe. Liczba czy ilość ludzi?
styczeń252022

Pogotowie językowe. Liczba czy ilość ludzi?

Dzisiaj będzie o błędzie językowym, który na dobre zadomowił się we współczesnej polszczyźnie – spotykamy go nie tylko w mowie, ale i w tekstach pisanych. Chodzi o ‘ilość ludzi’. Pamiętajmy, że gdy mówimy o ludziach, zawsze podajemy liczbę. Zasada jest bardzo prosta: ilość dotyczy rzeczowników niepoliczalnych, liczba dotyczy rzeczowników policzalnych. Jeżeli więc jesteśmy w stanie wyodrębnić pojedyncze sztuki czegoś, bez odwoływania się do jednostki pomiaru (kilogram, litr itd.), właściwym słowem będzie liczba. Choć więc ludzie – szczególnie gdy ich liczba jest podawana w milionach – mogą wydawać się nieokreśloną masą, to jednak da się ich policzyć. Pamiętajmy więc, że prawidłowo mówimy: liczba ludzi, np.: W imprezie uczestniczyła duża liczba ludzi. Liczba ludzi wykształconych wzrasta co roku.

Ministerstvo Kultury Fundacja Fortissimo

www.pzko.cz www.kc-cieszyn.pl

Projekt byl realizován za finanční podpory Úřadu vlády České republiky a Rady vlády pro národnostní menšiny.
Projekt finansowany ze środków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów w ramach konkursu Polonia i Polacy za Granicą 2021.
Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Kancelarii Prezesa Rady Ministrów oraz Fundacji Pomoc Polakom na Wschodzie.